استاد راهنما کیست و چه وظایفی دارد؟ از انتخاب موضوع تا دفاع علمی

استاد راهنما یکی از اساتید دانشگاه است که برای انجام پایان نامه دانشجو، به وی کمک می‌کند. اغلب، استاد راهنما عضو هیات علمی دانشگاه است. با این حال، گاهی اوقات مدرسین مدعو نیز می‌توانند به عنوان استاد راهنما انتخاب شوند. امروز قصد داریم به این سوال که استاد راهنما کیست پاسخ دهیم. در ادامه نکات مهم در انتخاب استاد راهنما را ذکر می‌کنیم.

زمانی که دانشجو، یکی از اساتید دانشگاه را به عنوان استاد راهنمای خود انتخاب می‌کند، بایستی بتواند ارتباط خوبی با وی برقرار سازد. هر چه این ارتباط موثرتر باشد، کیفیت پایان‌ نامه دانشجو بهتر می‌شود. البته ایجاد ارتباط، به ویژگی‌های اخلاقی استاد راهنما بستگی دارد. اگر استاد راهنما زمینه را برای ایجاد یک ارتباط موثر فراهم سازد و در تمام مراحل انجام پایان نامه، پاسخگوی سوالات دانشجو باشد، وی می‌تواند پایان نامه خود را به درستی انجام دهد.

خلاصه‌ای از وظایف استاد راهنما

در همین ابتدا خلاصه‌ای از وظایف استاد راهنما را مطرح می‌کنیم تا دید روشنی از وی و آنچه باید انجام دهد داشته باشید.

• راهنمایی دانشجو برای انجام پایان نامه و قرار دادن وی در مسیر درست تحقیقاتی
• نظارت بر تمام مراحل انجام کار و ارائه پیشنهادات ارزنده و انتقادات سازنده
• اختصاص زمان‌ کافی از وقت خود به دانشجو برای صحبت در مورد پایان نامه و بررسی پروژه
• بررسی پروپوزال و تمام فصل‌های پایان‌نامه، قبل از اینکه دانشجو آن را در جلسه دفاعیه مطرح کند
• شرکت در جلسه دفاع از پایان نامه و ارزشیابی آن

استاد راهنما کیست؟ وظایف استاد راهنما

هدف از انتخاب استاد راهنما، ارائه مشاوره تخصصی به دانشجویان است. استاد راهنما باید در تمام مراحل انجام پایان نامه، بر روند پیشرفت پروژه نظارت داشته و مانند یک مربی و همراه خوب، به دانشجو کمک کند تا کارها را پیش ببرد. وظیفه اصلی استاد راهنما، هدایت دانشجو برای انجام پروژه پایانی در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری است. البته دانشجویان دوره کارشناسی نیز درسی تحت عنوان پروژه پایانی دارند که برای انجام آن به استاد راهنما نیاز خواهند داشت. اکنون که می‌دانید استاد راهنما کیست، لازم است با وظایف او آشنا شوید.

• استاد راهنما باید دانشجو را موظف کند که هر چند وقت یکبار، مثلا هر دو هفته یکبار، گزارش کار ارائه دهد. بدن ترتیب پایان نامه طبق روال خاصی پیش می‌رود و قبل از اتمام مهلت انجام، به پایان می‌رسد.

• استاد راهنما بایستی در دسترسی به امکانات و مواد تحقیقاتی مورد نیاز برای انجام پایان نامه، به دانشجو کمک کند. وی بایستی منابع لازم را به دانشجو معرفی کرده و از وی بخواهد از منابع معتبر استفاده کند.
• استاد راهنما باید در هر بار بررسی پایان نامه، اشکالات آن را به دانشجو تذکر داده و از وی بخواهد آنها را برطرف کند.
• بعد از تکمیل پروژه و رساندن آن به نتیجه مطلوب، دانشجو باید بتواند یک مقاله علمی از پایان نامه خود استخراج نماید. استاد راهنما باید برای نگارش مقاله به دانشجو کمک کند.
• هر چه کیفیت علمی پایان نامه بالاتر باشد، هم هم دانشجو و هم استاد راهنما از این موضوع نفع می‌برند. به همین خاطر، با اینکه انجام پایان نامه توسط دانشجو صورت می‌گیرد، استاد راهنما باید صحت مطالب علمی ذکر شده در آن را تایید کند.

استاد راهنما کیست؟ ویژگی‌های استاد راهنما

• استاد راهنما بایستی به اندازه کافی دانش و تخصص در زمینه تحقیقاتی دانشجو داشته باشد تا بتواند ایده‌های سازنده و پیشنهادات مفیدی در راستای تکمیل پایان نامه به دانشجو ارائه دهد. معمولا هر استاد راهنما دارای زمینه‌های تخصصی خاصی است که دانشجویان از آنها اطلاع دارند و در زمان اخذ پایان نامه با توجه به این مورد، استاد راهنمای خود را انتخاب می‌کنند.
• استاد راهنما باید مشوق دانشجو در انجام پایان نامه باشد و انگیزه لازم برای اتمام پایان نامه را در وی ایجاد نماید. حال این انگیزه ممکن است کسب نمره عالی یا رسیدن به یک نتیجه کاربردی باشد.
• واقعا استاد راهنما کیست؟ استاد راهنما کسی است که باید مرحله به مرحله، برای انجام پایان نامه، در کنار دانشجو باشد تا وی بتواند طرح تحقیقی خود را با موفقیت به انجام برساند. با اینکه ارتباط می‌تواند به صورت مجازی و از طریق پیامرسان‌ها صورت گیرد، پیشنهاد می‌شود، ساعات مشخصی در طول هفته، استاد راهنما و دانشجو با هم ملاقات حضوری داشته باشند. بدین ترتیب می‌توانند در مورد موارد مربوط به پایان نامه به طور کامل با هم گفتگو کنند.
• استاد راهنما باید درک کاملی از فرآیند انجام پایان نامه داشته باشد. از طرفی باید بتواند شرایط دانشجو را درک کرده و با وی کنار بیاید. از جمله این شرایط می‌توان به داشتن معلولیت، داشتن فرزند کوچک، خارجی بودن و… اشاره کرد.  

استاد راهنما کیست؟ وظایف استاد راهنما در جلسه دفاع از پایان نامه

استاد راهنما علاوه بر وظایفی که برای انجام پایان نامه توسط دانشجو دارد، بایستی در جلسه دفاعیه نیز اقدامات خاصی را انجام دهد.

• استاد راهنما زمان ارائه پایان نامه را طبق زمان‌های تعیین شده توسط دانشگاه مشخص می‌کند و هماهنگی‌های لازم را برای جلسه دفاعیه انجام می‌دهد. از جمله اینکه زمان برگزاری جلسه را به داوران اطلاع می‌دهد.

• یک وظیفه استاد راهنما در جلسه دفاع، همراهی با داوران برای ارزشیابی پایان نامه و بعد از توافق در مورد کیفیت و صحت مطالب علمی موجود در آن، تعیین نمره دانشجو است.
• استاد راهنما در روز دفاع از پایان نامه، فرم‌های مربوطه را از دانشجو تحویل گرفته و بر درج اطلاعات لازم در آنها نظارت می‌کند. برخی از این فرم‌ها بایستی در ابتدای کار، برخی در اواسط کار و برخی در روز دفاع از پایان نامه تکمیل شود.

در پاسخ به سوال استاد راهنما کیست، می‌توان گفت دانشجو، با انتخاب استاد راهنما، می‌تواند پایان نامه خود را به موقع و با کیفیت بالا انجام دهد. استاد راهنما به دانشجو برای انتخاب موضوع کمک کرده و مانند یک مربی در طول انجام پایان نامه او را راهنمایی می‌کند.

استاد راهنمای اول و دوم

با اینکه در مقطع کارشناسی و کارشناسی ارشد، تنها یک استاد راهنما داریم، معمولا در مقطع دکتری، دانشجو می‌تواند به جای یک استاد راهنما، دو استاد راهنما داشته باشد. استاد راهنمای اول و دوم، هر دو باید عضو هیات علمی دانشگاه باشد. دلیل انتخاب استاد راهنمای دوم این است که اگر استاد راهنمای اول در دسترس نبود، دانشجو بتواند با استاد راهنمای دوم ارتباط برقرار کرده و از راهنمایی‌های وی برخوردار شود. بدین ترتیب کار پایان نامه با تاخیر مواجه نمی‌شود.

حتی اگر استاد راهنمای اول در دسترس باشد، دانشجو می‌تواند از استاد راهنمای دوم نیز کمک بخواهد و همزمان با هر دو در ارتباط باشد. وجود دو استاد راهنما برای دانشجو نوعی کمک و دلگرمی است. با این حال دانشجو باید وضعیت را طوری مدیریت کند که در ارتباط با استاد راهنماهای خود دچار مشکل نشود. استاد راهنمای اول بایستی دارای ویژگی‌های زیر باشد تا مورد تایید دانشگاه قرار بگیرد.

• باید دارای مدرک تحصیلی دکتری باشد. حال اگر هنوز مدرک دکتری خود را اخذ نکرده اما در آزمون جامع دکتری قبول شده است، به شرط اینکه حداقل ۲ سال سابقه تدریس در مقطع کارشناسی ارشد داشته باشد می‌تواند مورد تایید دانشگاه واقع شود.

• باید عضو هیات علمی دانشگاهی باشد که شما در آن تحصیل کرده‌اید.
• باید عضو هیات علمی گروه‌ آموزشی مربوط به رشته تحصیلی شما باشد.

استاد راهنما کیست؟ برای انتخاب استاد راهنما به چه نکاتی توجه کنیم؟

درک اینکه استاد راهنما کیست می‌تواند دلیلی برای دقت در انتخاب درست وی باشد. انتخاب استاد راهنما نیازمند رعایت برخی نکات است. با اینکه انتخاب محدود به لیست تعیین شده توسط معاون آموزشی دانشکده است اما شما می‌توانید با توجه به برخی نکات، استاد راهنمای بهتری را انتخاب کنید.

حوزه تخصصی استاد راهنما

اولین نکته‌ای که در انتخاب استاد راهنما باید مورد توجه قرار بگیرد، حوزه تخصصی وی است. در واقع باید استادی را انتخاب کنید که حوزه تخصصی وی با آنچه شما می‌خواهید در مورد آن تحقیق کنید یکی باشد. تنها در این صورت است که می‌تواند راهنمای شما در مسیر انجام پایان نامه بوده و برای افزایش کیفیت آن به شما کمک کند.

اگر ‌استاد راهنما تخصص کافی در زمینه تحقیقاتی شما را نداشته باشد، باید به تنهایی بار کارها را به دوش بکشید و معمولا در نهایت نیز نتیجه مطلوبی به دست نمی‌آورید.

دسترسی به استاد راهنما

دانشجو باید در تمام مراحل انجام پروژه پایانی خود بتواند با استاد راهنما در ارتباط باشد. به همین خاطر، استاد راهنما باید حداقل به طور مجازی در دسترس بوده و زمان کافی برای پاسخگویی به سوالات و مشکلات دانشجو داشته باشد. حال اگر هر چند وقت یکبار، ملاقات حضوری صورت گیرد و در مورد موضوع پروژه بحث شود، قطعا نتایج بهتری نیز خواهد داشت.

علاقه استاد به موضوع تحقیقاتی دانشجو

چنانچه استاد به موضوع تحقیقاتی دانشجو علاقه داشته باشد، وظایف خود را انجام داده و مانند یک دوست و همراه، به دانشجو کمک می‌کند تا پایان نامه خود را انجام دهد و تحقیقی را که در دست اجرا دارد به خوبی به پایان برساند. تنها در این صورت است که پیشرفت لازم در کار ایجاد شده و یک کار تحقیقاتی خوب حاصل می‌شود.

توانایی برقراری ارتباط موثر

در پاسخ به سوال استاد راهنما کیست می‌توان گفت، استادی است که توانایی برقراری ارتباط موثر با دانشجو را داشته باشد. از جمله این مهارت‌ها می‌توان به مهارت‌‌های شنیداری و گفتاری اشاره کرد. با مهارت شنیداری، شنونده خوبی برای صحبت‌های دانشجو خواهد بود و با مهارت گفتاری می‌تواند نظرات خود در مورد پروژه را به درستی منتقل کند. او باید صادقانه و در کمال انصاف در مورد کار دانشجو نظر دهد و هر کجا نیاز به اصلاح داشت، به طور شفاف اعلام نماید.

داشتن سخت‌گیری به جا

استاد راهنما باید در عین مهربان و دلسوز بودن، سخت‌گیری‌ به جا داشته باشد تا کار دانشجو را به سمت جلو پیش ببرد. چنین استادی، کاملا وظیفه‌شناس بوده و انتقادات سازنده‌ای از کار دانشجو ارائه ‌می‌کند. ارائه انتقاد به معنای نظارت بر کار دانشجو است. نظارتی که می‌تواند به کار دانشجو نظم ببخشد و به او کمک کند در زمان مقرر پایان نامه را به اتمام برساند.

آیا امکان تغییر استاد راهنما وجود دارد؟

بله، خوشبختانه امکان تغییر استاد راهنما وجود دارد اما دانشجو باید برخی مراحل را طی کند. در واقع ابتدا باید فرم‌های مربوط به این موضوع توسط دانشجو تکمیل شده و علت درخواست برای تغییر استاد راهنما، به صورت دقیق مشخص شود. با این حال، امکان رد درخواست وجود دارد. پس پیشنهاد می‌شود قبل از مطرح کردن درخواست تغییر استاد راهنما، به محکم بودن دلیل این امر توجه شود.

بسته به اینکه دانشجو پایان نامه را تا چه مرحله‌ای پیش برده، ممکن است تغییر استاد راهنما مشکلاتی از جمله عدم اشراف استاد جدید بر موضوع تحقیقاتی را به دنبال داشته باشد. در حالت کلی، لازم است بدانید تغییر استاد راهنما کار دشوار و زمان‌بری است.

اگر درک درستی از پاسخ سوال استاد راهنما کیست داشته باشید متوجه خواهید شد که یکی از دلایل قابل قبول برای درخواست تغییر استاد راهنما، عدم پاسخگویی وی در زمان نیاز است. از آنجا که دانشجو به راهنمایی‌های استاد راهنما احتیاج دارد و هدف اصلی از انتخاب وی همین موضوع است، چنانچه استاد راهنما پاسخگوی سوالات و مشکلات دانشجو نباشد می‌تواند برای تغییر وی، درخواست داد.

با این حال پیشنهاد می‌شود قبل از انتخاب استاد راهنما، در مورد وی تحقیق کنید. مثلا از دانشجویان قبلی او در مورد نحوه عملکرد، دانش و تخصص، نحوه برقراری ارتباط و… بپرسید. تنها در این صورت است که می‌توانید احتمال نیاز به تغییر استاد راهنما را کاهش دهید.

جمع‌بندی

یکی از دشوارترین مراحل تحصیل در دانشگاه، مخصوصا در مقاطع کارشناسی ارشد و دکتری، ارائه پایان نامه است. این واحد درسی در نهایت می‌تواند به مقالات علمی معتبر و تحقیقات ارزنده‌ای ختم ‌شود. در واقع، دانشجو نباید تنها به چشم یک واحد درسی و فقط برای اخذ نمره به آن نگاه کند. بلکه می‌تواند از آن برای ارائه ایده‌های نو در زمینه رشته تحصیلی خود استفاده نماید.

دانشجو برای انجام پایان نامه راه زیاد و اغلب دشواری در پیش دارد. حال اگر یک راهنما و مربی خوب در کنار او باشد، راه آسان‌تر می‌شود. این مربی، همان استاد راهنما است که در تمام مراحل انجام پایان نامه، به دانشجو کمک می‌کند تا علاوه بر کسب نمره مطلوب، بتواند ایده جدیدی را ارائه دهد.

اگر به دنبال راهنمای دیگری غیر از استاد راهنمای خود می‌گردید، می‌توانید از مجموعه دستیار دانشجو کمک بگیرید.