آموزش کامل فصل چهارم پایان نامه | تحلیل داده‌ها، آمار توصیفی و آزمون‌های آماری در SPSS

پس از بررسی و آموزش فصل‌های مختلف پایان‌نامه در سایت «دستیار دانشجو»، اکنون نوبت به بررسی فصل چهارم پایان نامه رسیده است؛ فصلی که به‌عنوان نقطه عطف ساختار پایان‌نامه شناخته می‌شود. دلیل اهمیت فصل چهارم پایان نامه این است که در این بخش، نتایج واقعی پژوهش و تحلیل داده‌ها به‌صورت علمی ارائه می‌گردد.

در سه فصل ابتدایی، پژوهشگر به بیان مسئله، مرور پیشینه نظری و طراحی روش گردآوری داده‌ها می‌پردازد، اما در فصل چهارم پایان نامه باید زبان آمار را به‌کار گرفت و میان چارچوب نظری پژوهش و تفسیر نهایی نتایج، ارتباطی منطقی و منسجم ایجاد کرد.

تحلیل داده در فصل چهارم پایان نامه به معنای خلاصه‌سازی، مقایسه و تفسیر داده‌ها در راستای پاسخ به سؤالات و فرضیه‌های تحقیق است. در ادامه این مقاله خواهیم دید که تحلیل آماری صحیح چگونه می‌تواند منجر به اثبات فرضیه‌ها و افزایش اعتبار علمی پایان‌نامه شود؛ بنابراین پیشنهاد می‌کنیم تا پایان مقاله همراه ما باشید.

آمار توصیفی در فصل چهارم پایان نامه (Descriptive Statistics)

آمار توصیفی یک شاخه از آمار است که هدف اصلی آن را می توان خلاصه سازی و البته سازماند دهی داده به شیوه ای کاملا روان و ساده در نظر گرفت. یک پژوهشگر قبل از اینکه به بررسی آزمون فرضیه های مختلف ویا تحلیل داده هایی که پیچیده هستند بپردازد، باید در ابتدا تمامی داده های خام را به زبانی شیوه و رسا تبدیل کند تا تمامی جزییاتی که قرار است بررسی کند به طور کامل جامع پدیدار شوند.

آمار توصیفی همان گام نخست در فرآیند تحلیل داده است. این مرحله، مرحله ای است که در ان داده ها با توجه به حالت خام، به صورت منظم و خلاصه شده در می آیند. اگر بخواهیم به زبان خیلی ساده توضیح دهیم می توانیم بگوییم که آمار توصیفی بگونه ای است که بدون هیچ گونه نتیجه گیری درباره کل جامعه، تمامی جزییاتی که قابل مشاهده هستند را توصیف می کند.

بررسی شاخص ها و ابزارهای کاربردی در آمار توصیفی

در آمار توصیفی یک سری شاخص ها و ابزارها وجود دارند که با استفاده از آن ها می توانیم تمامی فعالیت هایمان را انجام دهیم که در ادامه به آن ها می پردازیم:

بررسی میانگین

میانگین که نام دیگر آن معدل است، مقدار مرکزی کلیه داده ها را نمایش می دهد. همچنین با توجه به اینکه کل داده های در چه نقطه ای گرایش دارند، نسبت به آن یک نقطه مشخص را ایجاد می کند. برای محاسبه آن نقطه، تمامی مقادیر بر تعداد داده ها تقسیم می شود. مثل میانگین نمرات دانش آموزان در یک آزمون خاص که با توجه به میانگین می توان سطح عملکرد کلی دانش آموزان را به راحتی بدست آورد.

بررسی انحراف معیار

انحراف معیار نیز میزان پراکندگی داده ها را پیرامون میانگین بدست آمده مشخص می سازد. در صورتی که میزان انحراف معیار بدست آمده کوچکتر باشد، داده ها نیز به میزان میانگین نزدیکتر است و از این رو می توانیم در جامعه مربوطه انسجام بیشتری را شاهد باشیم. حال در صورتی که میزان انحراف معیار بزرگ تر باشد این امر نشانه پراکندگی زیاد خواهد بود.

بررسی فراوانی

فراوانی بیانگر تعداد دفعات وقع داده ها  را در کی متغیر به ما نشان می دهد. یکی از مهم ترین ابزار های اصلی در این بخش جدول فراوانی است که براین مایش مقیاس مربوطه می توانیم از آن استفاده کنیم. البته این جدول در تحقیقاتی که به پرسشنامه نیاز است نیز بسیار کاربرد دارد.

بررسی درصد

درصد نیز نوعی فراوانی نسبی است که با توجه به کاربردی که دارد می تواند به پژوهشگر کمک کند تا نسبت هر گروه را در مقایسه با کل نمونه ای که در اختیار دارد به نمایش بگذارد. معمولا درصد ها در مقالات علمی بیشتر باعث خوانایی داده ها میشود و مقایسه میان گروه ها از طریق درصد به راحتی قابل انجام است.

بررسی نمودارها

نمودارها را می توان به عنوان ابزار های بصری آمار توصیف کرد. این امر به ما به درک سریع داده ها نیز کمک می کند.

از مهم ترین نمودارها می توانیم به نمودار میله و دایره ای و هیستوگرام و خطی اشاره کنیم که هر کدام کاربردهایی نیز دارند:

1. نمودار میله ای را می توان برای نمایش داده های طبقه بندی شده استفاده کرد.
2. در خصوص نمودار دایره ای نیز باید بگوییم که براین شان داده نسبت ها و درصد ها می توانیم از آن استفاده کنیم.
3. هیستوگرام نیز برای بررسی روند توزیع متغیرهای پیوسته مورد بررسی قرار می گیرد.
4. نمودار خطی نیز برای روند تغییرات در طول زمان استفاده می شود.

با این حال توجه به این نکته نیز ضروری است که نمودار ها ابزارهای تحلیلی مهمی هستند که ما به کمک آن ها می توانیم هر گونه جمله آماری را به تصویری خاص تبدیل کنیم و از این رو می توانند داده های به بهترین شکل ممکن نمایش دهند.

با این حال هدف نهایی آمار توصیفی را می توان درک الگوها و رفتارهای کلی داده در نظر گرفت بدون اینکه بخواهیم نتایج را به کل جامعه مربوطه ارتباط دهیم.

به عنوان مثال اگر میانگین اضطراب دانشجویان برابر ۷/۵۲ باشد، میزان انحراف معیار آن نیز چیزی برابر ۳/۱۱ را نمایش می دهد این میانگین نشان می دهد که سطح اضطراب دانشجویان متوسط رو به بالا است. اگر دامنه نمرات را هم از ۰ تا ۱۰۰ در نظر بگیریم، مقدار ۵۰ در واقع نقطه میانی خواهد بود و میزان اضطراب دانشجویان نیز زیاد حاد نیست بلکه قابل توجه است. میانگین در اینجا نوعی شاخص تمایل مرکزی است که تصویر کلی از وضعیت اضطراب را به ما ارائه می دهد.

اگر بخواهیم مقدار انحراف معیار را نیز بررسی کنیم می فهمیم که نمرات اضطراب دانشجویان حول میانگین بدست آمده در حدو.د ۱۱ واحد پراکندگی را به خودش اختصاص می دهد. این مورد به ما دقیقا توضیح می دهد که میزان همسانی و تفاوت سطح اضطراب میان دانشجویان چه قدر است و باید به آن توجه ویژه ای داشته باشیم.

آمار توصیفی در SPSS

بخش آمار توصیفی در نرم افزار SPSS را می توان نقطه آغاز فرآیند تحلیل داده ها در نظر گرفت. شما در این بخش می توانید ویژگی های عمومی یک نمونه خاص را هم به صورت کمی و هم به صورت بصری مشاهده کنید.

در این بخش نرم افزار مربوطه با توجه به متغیرهای دریافتی که بیشتر عددی و ترتیبی و اسمی هستند، شاخص هایی مثل میانگین، میانه و انحراف معیارمثل حداقلی و احداکثری و فراوانیو  درصد را در قالب یک سری جدول های منظم به ما ارائه می دهد.

بررسی مسیر اجرای آمار توصیفی در SPSS

مسیر اجرای آمار توصیفی در اس پی اس اس نیز به شرح زیر است:

Analyze → Descriptive Statistics → Frequencies / Descriptives

با توجه به این مسیر تمامی تحلیل های آماری در ابتدا از منوی آنالیز شروع به کار می کند سپس با انتخاب گزینه آمار توصیفی این امر هب پژوهشگر مربوطه اجازه می دهد تا داده ها بررسی شوند و شاخص های مرکزی و پراکندگی نیز به آنان گزارش شود.

همچنین این بخش شامل فراوانی ها و شاخص های توسقی عددی نیز است که بخش مربوط به فراوانی متغیر های کیفی را بررسی می کند  و تعداد و درصد هر گروه را به طور کامل در نرم افزار مشخص می سازد.

بخش مربوط به شاخص های توصیفی عدد نیز متغیرهای کمی را مورد بررسی قرار می دهد و خروجی این بخش شامل شاخص هایی چون میانگین و انحراف معیار و میزان حداقلی و حداکثری و تعداد مد نظر در بخش مربوطه است.

بررسی نرمال بودن داده‌ها در فصل چهارم پایان نامه

توزیع نرمال داده ها یکی از اصلی ترین مفاهیم آماری است که برای آزمون های آماری بیان می شوند. در خصوص نرمال بودن داده ها نیز این امر به ما می گوید که آیا مقادیر یک متغیر خاص، می توانند با الگوی توزیع نرمال همخوانی داشته باشند.

اگر بخواهیم یک تعریف برای توزیع نرمال در نظر بگیریم به ما می گوید که توزیع نرمال یک نوع توزیع است که در ان داده ها در اطراف مقدار میانگین بدست آمده متمرکز شده اند و اگر از مقدار میانگین بدست آمده دورتر شویم میزان فراوانید اده ها به طور کامل کاهش پیدا می کند و این امر از اهمیت بسیاری برخوردار است.

نمودار توزیع نرمال نیز به صورت زنگوله ای است که به آن منحنی گاوسی نیز گفته می شود و آن نمودار ویژگی هایی دارد که در ادامه به آن ویژگی ها اشاره می کنیم:

اولین مورد به ما می گوید که میانگین و میانه و نما تقریبا برابر هستند.

میزان توزیع نیز نسب به محور میانگین حالت متقارن دارد.

حدود  68 درصد داده ها در فاصله یک انحراف معیار از میانگین قرار می گیرند و البته رفتار داده ها در طرفین منحنی به تدریج کاهش می یابد.

اهمیت در فصل چهارم پایان نامه

بررسی نرمال بودن داده ها نیز در واقع به عنوان یک پیش شرط انتخاب آزمون آماری در نظر گرفته می شود.

به طور خلاصه اگر داده های تحقیقاتی دارای توزیع نرمال باشند، می توانیم از آزمون های پارامتریک استفاده کنیم. در صورتی که داده ها دارای توزیع نرمال نباشند باید از آزمون های ناپرامتریک استفاده کنیم.

به همین دلیل است که در ابتدای فصل چهارم یک بخش مستقل به عنوان بررسی نرمال بودن متغیرها نیز آورده می شود که اهمیت نیز دارد.

آزمون Kolmogotov-smirnov یا Shapiro-wilk

بعد از اینکه پژوهشگر آمار توصیفی را به طور کامل اجرا کرد باید بررسی کند که آیا داده هایی که گردآوری کرده دارای جامعه آماری توزیع نرمال هست یا خیر که در این خصوص در ادامه ۲ آزمون را بررسی می کنیم:

بررسی آزمون Kolmogotov-smirnov

این آزمون یکی از قدیمی ترین روش هایی است که به صورت کاملا عددی برای ارزیبای تطابق داده ها با توزیع نرمال می توانیم از آن استفاده کنیم. در این روش تابع توزیع تجربی داده ها که بدست آمده باید با تابع توزیع نرمال نظری مورد مقایسه قرار گیرد. تفاوت میان این دو تابع می تواند میزان نرمال بودن داده ها را مشخص کند، اگر مقدار تفاوت کم باشد، نرمال بودن داده ها بیشتر است.

آزمون Shapiro-wilk

این آزمون را می توان جز مهم ترین آزمون ها برای نمونه های کوچک در نظر گرفت که نتایج دقیقی را نیز ارائه می دهد. در این آزمون انحراف داده ها از منحنی نرمال بررسی می شود و حساسیت بالایی نیز در تشخیص عدم نرمال بودن را دارد.

با این حال   اگر sig > 0.05 → داده‌ها نرمال هستند

اگر sig < 0.05 → داده‌ها نرمال نیستند

مسیر اجرای این آزمون ها در اس پی اس اس نیز به صورت زیر است:

Analyze → Descriptive → Explore → Plots → Normality

طبق منوی نرم افزار باید جزییات انتخاب شوند.

آزمون فرضیه‌ها در فصل چهارم پایان نامه

بعد از اینکه آمار توصیفی انجام شد و نرمال بودن یا نرمال نبودن آن ها مشخص شد باید آزمون فرضیه های پژوهش را انجام دهیم. البته بسته به نوع متغیرها و هدف پژوهش باید آزمون مناسب انتخاب شود که در ادامه آن ها را بررسی می کنیم:

بررسی آزمون t مستقل

این آزمون را می توان برای مقایسه میانگین دو گروه که کاملا مستقل هستند مورد استفاده قرار داد. البته اگر بخواهیم تفاوت برخی متغیرها میان زنان و مردان را بررسی کنیم می توانیم از این آزمون استفاده کنیم و تفاوت ها به این شکل هستند جنسیت ها فرق دارند.

آزمون t همیسته( زوجی)

این آزمون برای دو گروه که وابسیته یا تکراری هستند مورد استفاده قرار می گیرد. درست این امر مثل زمانی است که یک گروه از آزمودنی ها قبل  و بعد از مداخله مورد اندازه گیری قرار گرفته اند.

 بررسی آزمون تحلیل واریانس یا ANOVA

این آزمون برای مقایسه میانگین بیش از دو گروه که مستقل هستند مورد استفاده قرار می گیرد.

بررسی آزمون همبستگی پیرسون

این آزمون برای بررسی میزان و جهت رابطه بین دو متغیر که در دسته متغیر های کمی هستند استفاده می شود.

بررسی آزمون رگرسیون

این آزمون نیز زمانی مورد استفاده قرار می گیرد که هدف اصلی پژوهشگر پیش بینی مقدار یک متغیر وابسته بر مبنای متغیر مستقل دیگری باشد.

بررسی آزمون کای دو

این آزمون نیز برای بررسی رابطه و یا وابستگی بین طبقات دو متغیر به کار می رود.

تحلیل مسیر و مدل‌یابی معادلات ساختاری در فصل چهارم پایان نامه

پژوهشگر برای بررسی الگوی نظری روابط بین متغیرها در فصل چهارم پایان نامه می‌تواند از روش تحلیل مسیر و مدل‌یابی معادلات ساختاری استفاده کند؛ روشی که ترکیبی از تحلیل عاملی و رگرسیون چندگانه است و امکان بررسی هم‌زمان روابط مستقیم و غیرمستقیم بین متغیرها را فراهم می‌سازد. در ادامه، به بررسی کاربردها و مراحل استفاده از این روش در فصل چهارم پایان نامه می‌پردازیم.

تحلیل مسیر و مدل‌یابی معادلات ساختاری به‌ویژه برای فصل چهارم پایان نامه در پژوهش‌های پیشرفته و پایان‌نامه‌هایی که دارای مدل مفهومی هستند، بسیار مناسب و کاربردی است.

بررسی نرم افزارهای Amos  یا SmartPLS

نرم افزار Amos را می توان به عنوان پرکاربردترین ابزارها برای مدل یابی معادلات ساختار که براساس داده های نرمال بدست آمده هستند و اندازه های متوسط تا بزرگ دارند به کار برد. این نرم افزار رابط گرافیکی خوبی دارد.

نرم افزار SmartPLS نیز یک نسخه غیرپارامتریک است و این نرم افزار مبتنی برای مقادیر حداقل مربعات جزیی از مدل یابی ساختاری است که تنها زمانی مورد استفاده قرار می گیرد که داده های غیر نرمال در دسترس داشته باشیم یا به حجم نمونه کمتری دسترسی داشته باشیم.

بررسی اجزای اصلی مدل یابی معادلات ساختاری

در مدل یابی معادلات ساختاری ما مدل اندازه گیری و مدل ساختاری داریم که در مورد اول رابطه بین متغیرهای پنهان و شاخص های آن ها بررسی می شود و هدفش روایی سازه ها است.

در مدل دوم رابطه بین متغیرها پنهام که شامل مسیرهای مستقیم و غیر مستقیم می باشد و کل بین سازه ها را در بر می گیرد.

شاخص نیوکویی برازش مدل چیست؟

این شاخص برای ارزیابی کیفیت مدل و میزان انطباق داده که با روابط نظری در ارتباط هستند مورد استفاده قرار می گیرد. در این خصوص می توانیم به χ²/dfو RMSEAو CFI اشاره داشته باشیم.

همچنین قبل از استفاده از SEM و یا تحلیل مسیر و مدل یابی معادلات ساختاری  باید پایایی  و روایی و نرمال بودن و البته مدل اندازه گیری به طور کامل تایید شود.

بررسی نکات حرفه ای برای فصل ۴

همان طور که گفتیم فصل چهارم پایان نامه مهم ترین بخش پژوهش هست که باید چند نکته حرفه ای را در این خصوص رعایت کنیم:

• اولین مورد این است که هر جدول باید شماره و عنوان مشخصی برای خودش داشته باشد تا ارجاع دهی علمی در متن آن به سادگی ممکن انجام گیرد عناوین جدول ها نیز باید به طور کامل دقیق و متناسب با محتوای مربوطه باشند.
• توصیف آماری نیز باید دقیق باشد و به هیچ عنوان توصیف آماری مربوطه نباید خیلی طولانی و خسته کننده باشد ما باید از گویاترین شاخص های آماری استفاده کنیم که می توانیم به میانگین و انحراف معیار و میزان حداقل و حداکثر اشاره کنیم.
• مورد بعدی این است که تحلیل آماری که ارائه می دهیم باید با تفسیر علمی همراه باشد.و فقط یک سری نتایج نرم افزاری را کپی نکنیم و برای هر بخش دلیل علمی ارائه دهیم.
• به هیچ عنوان نباید فقط عدد بنویسیم، هر عددی که می نویسیم باید دلایل و مدارک آن را به صورت علمی و منطقی ارائه دهیم. این مورد نشان می دهد که باید انسجام بین داده ها و فرضیه ها را رعایت کنیم.
• همچینن در فصل ۴ داورها به دنبال این هستند که آیا ابزار، آزمون و تحلیل هایی که در اختیار داریم با قضیه ها هماهنگ هستند یا خیر.

نتیجه گیری

در این مقاله تلاش کردیم به‌صورت جامع به آموزش فصل چهارم پایان نامه بپردازیم و مراحل تحلیل داده، آمار توصیفی، بررسی نرمال بودن داده‌ها و اجرای آزمون‌های آماری در SPSS را به‌طور کامل توضیح دهیم. رعایت اصول علمی و ارائه مطالب به صورت اثبات شده در فصل چهارم پایان نامه، نقش مهمی در پذیرش و اعتبار نهایی پژوهش دارد.